حقند عينا ضلالت خودشان است ، ضلالتى كه خودشان به آن توجه ندارند . اين از نظر انحراف باطنى و همچنين از نظر عمل ، اگر فرضا بتوانند در دل شخصى از مؤمنين القاى شبهات نموده ، گمراهش كنند ، در حقيقت اول خود را گمراه كرده‌اند ، براى اينكه انسان هيچ عمل خير و شرى را انجام نمىدهد مگر به نفع و ضرر خودش ، هم چنان كه فرمود : « مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِه وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ، وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » « 1 » . و آن مؤمنينى هم كه با اضلال اهل كتاب و وساوس آنان گمراه شده‌اند ، در حقيقت گمراهيشان در اثر اعمال زشت خودشان است نه اثر اضلال ، چون شومى عمل و اراده آدمى است كه به اذن خدا گريبانگير او مىشود و او را به كفر مىكشد ، هم چنان كه فرمود : « مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْه كُفْرُه ، وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ » « 2 » . و نيز فرموده : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ ، وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ » « 3 » ، كه ما در تفسير آيه : « حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ » « 4 » در جلد دوم عربى اين كتاب بحثى در باره خواص اعمال كرديم . و اين مطلبى كه يادآور شديم يكى از معارف قرآنى است كه از لوازم توحيد افعالى است . و توحيد افعالى از فروعات عموميت حكم ربوبيت و ملاك است و با همين توحيد افعالى است كه انحصار مستفاد از جمله « و گمراه نمىكنند مگر خود را و خود نمىفهمند » را مىتوان توجيه كرد ، ( توضيح اينكه توحيد افعالى كه يكى از عقائد اصولى اسلام است ، عبارت است از اينكه هر اثرى و هر عملى از هر فاعل و مؤثرى سر بزند ، به اذن خداى تعالى و تحت ربوبيت او انجام مىپذيرد ، علامه مؤلف رضوان اللَّه عليه كه در همين ايام به لقاء اللَّه پيوست ، در توضيح اين معنا در درس فلسفه اش مىفرمود : سردى هندوانه و گرمى عسل مانند دو همسايه هندوانه و عسل

--> ( 1 ) هر كس عمل صالحى كند به نفع خودش و هر بدى كند به ضرر خود كرده ، پروردگار تو نسبت به بندگان ستمگر نيست . « سوره حم سجده ، آيه 46 » . ( 2 ) كسى كه كفر بورزد به ضرر خودش است و كسى كه عمل صالح كند ، اين طائفه براى خود و به نفع خود زمينه مىسازند . « سوره روم ، آيه 44 » . ( 3 ) آنچه مصيبت بر سر شما مىآيد به خاطر اعمالى است كه به دست خود كرده‌ايد ، تازه خدا اثر سوء بسيارى از گناهانتان را محو مىكند و شما نمىتوانيد با اين نافرمانيهاى خود ، خدا را در زمين ناتوان كنيد و شما غير از خدا نه سرپرستى داريد و نه ياورى . « سوره شورا آيه 31 » . ( 4 ) « سوره بقره ، آيه 217 » .